دوشنبه 11 ارديبهشت 1396   05:06:24
فهرست
بسمه تعالي
موزه و مركز اسناد تاريخي گمرك ايران
واژه موزه مشتق از كلمه ميوزيوم لاتين است كه در اصل به معناي جايگاه و معبد موس هاست . براساس تاريخ اساطيري يونان باستان موزه ها يا موس ها الهه هاي يوناني بودند كه هريك نماد ومظهر يكي از هنرهاي آن دوران به شمار مي رفتند . يكي الهه يا موس شعر، ديگر موسيقي وديگري تاريخ و به عبارت ساده تر مجموعه آثار باستاني ويا عمارتي كه آثار باستاني در آن نگهداري يا به معرض نمايش گذارده شود موزه نام دارد. امروزه وجود موزه ها به ويژه موزه هاي باستان شناسي ، مردم شناسي ، هنر واسناد تاريخي در هر شهر يا كشوري از رشد و كمال فرهنگي مردم آن ديار و سامان محسوب مي شود . زيرا ريشه هاي عميق فرهنگي ، اقتصادي ، مذهبي (وغيره ) هر ملت در موزه تجسم عيني مي يابد.
در حقيقت از اين رهگذر اقوام وملل اقدام به اطلاع رساني واعلام هويت تاريخ تمدت ، فرهنگ ، اقتصاد ، مذهب و... با انگيزه طرح وبيان استعدادهاي گذشتگان خويش بمنظور اثبات توانمنديهاي نسل حاضر وتعيين جايگاه جهاني در ميان ساير جوامع وملل وثبت وانعكاس آن براي نسلهاي آينده مي نمايند . مراحل مختلف تحول و تطور زندگي بشر ، علم ، دانش ، اسناد ، ديوان سالاري اداري ، تكنولوژي ، هنر و... همه از پرتو پژوهشهاي مختلف در موزه ها قابل عرضه هستند و اسناد و آثار و اشياء درون موزه ها موجب پند آموزي و از جانب ديگر سيماي افتخار وغرور ومباهات ملي است . از اين راه مي توان ميراث وفرهنگ تاريخي وگرانبهاي اين مرز وبوم را به نسل هاي فرداي ايران زمين انتقال داد.
براساس منابع موجود در موزه هخامنشيان يعني بيش از 25 سده پيش كشور ايران يكي از مراكز مهم بازرگاني جهاني بوده و سياست بازرگاني ايران در آن زمان براساس آزادي بازرگاني استوار بوده است در آن عهد راه شاهي كه يكي از شاهراه هاي بزرگ جهاني بوده از شوش تا سارد به طول 2500 كيلومتر امتداد داشته است . در اين راه بزرگ پيك و چاپار وكاروانسرا وراهبان بوجود آمده وكاروان هاي مال التجاره از ايران تا كناره هاي دانوب با برخورداري از امنيت رفت وآمد ميكرده اند.
در زمان بسيار قديم دريافت حقوق وعوارض گمركي در ايران متداول بوده ودر مرزهاي كشور دفترهاي گمركي وجود داشته است . گيرشمن در كتاب ايران از آغاز تا اسلام مي نويسد : « اسكله ، بنادر وميدان هاي فروش ونيز در تجارت داخلي عوارض وصول مي شد.» دريافت عشريه به يك دهم كالاي بازرگاني از زمان هخامنشيان رسم بوده است . اين عوارض در ايران ، روم ، جين ، مصر ، يونان وعربستان هم معمول بوده است .
پس از انقراض دولت هخامنشيان براي مدتي سازمان اداري ومالي كشور ايران وضعي نابسامان يافت . در دوره اشكانيان كه پس از جانشينان اسكندر به حكومت رسيدند ونزديك به پانصد سال حكومت كردند . بازرگاني در ايران رواج بسيار داشت وبازرگانان ايراني در مسير جاده تاريخي ابريشم كه از چين آغاز مي شده وتا امپراتوري روم امتداد داشت به مبادله كالا مي پرداخته اند . در مرزهاي حكومت اشكاني « گمركخانه » داير بوده وكالاهاي ورودي در كتابچه هايي كه مخصوص اين كار بود ثبت مي شد.
در دوره ساسانيان نيز بازرگاني رواج داشته وحقوق وعوارض وسيله ديوان دولتي گرفته مي شده و وصول باج راهداري از كالاهاي بازرگاني وكاروانها در راه ها وگمركخانه ها همچنان معمول بوده است .
در ايران باستان وهمچنين در دوره ساسانيان به دفتر مراسلات دولتي « ديوان »‌ مي گفته اند وديوان دفترخانه اي بوده كه كارگزاران خراج در آن گرد مي آمده اند . براي نخستين بار رومي ها ديوان فارسي را به معني اداره به كار برده وبه گمرك دوگان « Dogana » گفته اند وهنوز در ايتاليا چنين گويند. فرانسوي ها نيز واژه Douane را از ديوان فارسي گرفته اند كه به معني گمرك است . اسپانيايي ها نيز پس از رفتن اعراب به آن كشو ردر سده هاي نخستين هجري ، ديوان فارسي را از الديوان عرب گرفته Adouanee گفته اند . از منابع موجود بر مي آيد كه بندرهاي مهم سواحل وجزاير خليج فارس مانند هرمز ، كيش ، مهروبان ، سيراف ، ابله وغيره درآمد سرشار داشته اند واجازه دادن اين بندرها كه در زمان ساسانيان معمول بوده در دوره هاي بعد هم انجام مي گرفته است .
در اوايل دوره هاي اسلامي در مرزهاي ايران همان رسوم ومقررات كه درزمان ساسانيان رايج بود اجرا مي شد. در دوره خليفه دوم كه سرزمين اسلامي گسترش زيادي يافت مبادلات بازرگاني نيز ميان دار الاسلام وساير سرزمين ها توسعه پيدا كرده در آن زمان از بازرگاناني كه به كشورهاي اسلامي كالا مي آوردند حقوقي كه ميزان آن يك دهم كالاي بازرگاني بود گرفته مي شد كه به آن « عروض تجارت » مي گفتند وبعدها به «عشور» معروف شد.
ابن حوقل محقق دوره عباسيان در باره ميزان وصول عوارض گمركي در دوره عباسيان مي نويسد:
« هر سال هزار هزار درهم از كالاي صادر شده از آذربايجان به سرزمين ري باج گرفته مي شد واين كالا بيشتر بر چارپايان مانند گاو وگوسفند و كالاهاي ديگر بود . در زمان ديلميان كه تا بغداد را زير نفوذ داشتند كشتيراني وبازرگاني گسترش يافت . در فارسنامه ابن بلخي درباره خراج سالانه بندر سيراف واقع در مجاورت بندر طاهري بوشهر در دوره ديلميان آمده است : خراج سيراف با عشور مركب درياها (يعني ده درصد از كالاي شناور) دويست و پنجاه وسه هزار دينار بوده است » در دوره خوارزمشاهيان در نتيجه سخت گيري مأموران مرزي و گمركي نسبت به بازرگانان مغول در ماوراء النهر آتش جنگ روشن گرديد. از اين زمان تا زمان تشكيل حكومت صفوي به واسطه جنگ ها وكشمكش ها ، مرزها وراه ها و داد وستد و همچنين امور ملتي وگمركي از نظم وقاعده معيني برخوردار نبوده است .
در دوره حكومت صفويان ، يعني از سال 906 تا 1144 هجري قمري باب بازرگاني و داد وستد ميان شرق وغرب گشوده شد ، در اين دوره دولت اداره گمرك خانه ها را در دست داشت . نرخ معمول حقوق گمركي در دوره صفويه براي اتباع ايراني سه درصد ارزش كالا وبراي بيگانگان پنج درصد بوده است . در دوره صفويه واژه گمرك كه از كلمه Comerece به معناي تجارت ومبادله كالا گرفته شده است درايران متداول شد.
در زمان شاه سليمان صفوي ، از سال 1085 هجري قمري اداره گمرك خانه ها وتحصيل درآمد آنها به اجاره واگذار شدواين رسم تا زمان قاجاريه وآمدن مستشاران بلژيكي به خدمت گمرك ايران متداول بود. در زمان فتحعلي شاه قاجار جنگ ايران وروس در گرفت وپس از چندي پيمان گلستان به ايران تحميل شد . در سال 1228 هجري قمري به وجب اين پيمان در گمرك ايران وضع تازه اي پيش آمد.
در زمان ناصرالدين شاه قاجار براي اصلاح وضع گمرك نظام نامه گمرك ايران براي تشريفات گمركي در 33 فصل تنظيم وانتشار يافت . در سال 1292 هجري قمري به دستور ناصر الدين شاه قاجار وزارت گمرك در ايران تشكيل شد.
از دوره مظفرالذين شاه ميزان اجاره گمركات هر ساله تعيين مي شد. در اين دوره به منظور اصلاح وضع خزانه وافزايش درآمد كشور ايجاد سازمان نويني مشابه اروپا مورد توجه قرار گرفت . لذا در سال 1898 ميلادي به وزير مختار ايران در كشور بلژيك دستور داده شد اشخاصي را براي خدمت در گمرك ايران استخدام كند و وي سه نفر به نام هاي نوز ، پريم و تينس را برگزيد.نوز به موجب فرماني كه از مظفرالدين شاه گرفت مقاطعه كاري واجاره داري گمركات را كه از زمان شاه سليمان صفوي در ايران برقرار بود لغو كرد. نوز سالها به عنوان مديركل گمركي به كار خود ادامه داد. در سال 1900 ميلادي نوز همكاران تازه اي را از بلژيك به ايران دعوت كرد . مستشاران بلژيكي مدت 36 سال در خدمت دولت ايران بودند ودر اين مدت براي وصول حقوق وعوارض گمركي در سالهاي1902، 1903 و 1920 ميلادي سه تعرفه گمركي تنظيم وبه مورد اجرا گذاشتند.
تعرفه 1920 ميلادي تا سال 1307 خورشيدي اجرا مي شد ودر اين زمان دولت ايران با توجه به توصيه هاي مبني بر اينكه كشورهاي خارجي از ايجاد محدوديت براي تعرفه گمرك در ايران دست بردارند ، تعرفه هاي 1902، 1903 و 1920 ملغي شد ودر سال 1307 تعرفه جديدي تصويب شد وبا اجراي آن اثرات پيمان گلستان وتركمن چاي از بين رفت . پس از آنكه ايرانيان با روش كار آشنا شدند خود به اداره امور پرداختند واز سال 1313 خورشيدي اداره امور گمرك به مسئولان ايراني سپرده شد.
در سال 1325 خورشيدي سازماني به نام گارد گمرك تشكيل شد و وظايف مبارزه با قاچاق به عهده اين سازمان واگذار شد. در سال 1336 خورشيدي قانون تشكيل وزارت گمركات وانحصارات به تصويب مجلسين وقت ايران رسيد وبراي مدت چهار سال گمرك به عنوان وزارتخانه فعاليت داشت .
گمرك ايران پس از انعقاد قرار داد تعرفه نمانكلاتور بروكسل در سال 1955، در همان سالهاي نخستين به قرارداد مزبور ملحق شد. متعاقب آنكه به ياري خداوند متعال ، تصميم دولت خدمتگذار وحمايت رياست كل گمرك ايران جناب آقاي مسعود كرباسيان انديشه تشكيل موزه ومركز اسناد تاريخي گمرك ايران شكل گرفت، ديري نپاييد كه جنبه هاي عملي آن آغاز گرديد . ابتدا مكان مناسبي جهت اين كار در نظر گرفته شد كه خود داراي پيشينه اي تاريخي است ونام اولين وآخرين نخست وزيران رضاخان يعني سيد ضياء الدين طباطبايي ومحمد علي فروغي را در كارنامه ملكي خود دارد.
انديشه نخست تأسيس موزه ومركز اسناد تاريخي گمرك ايران بر پايه هاي زير استوار است:
1-تاريخچه واسناد تجاري ، اقتصادي وگمركي در مركزي گردآوري و از آسيبهاي جدي ونابودي تدريجي محفوظ بمانند.
2-نسبت به بازسازي تاريخي يكي از قديميترين ادارات ايران اقدام شود.
3-مكان مناسب جهت مطالعه وتحقيق آماده تا اساتيد ومحققين ودانشجوياني كه در اين راستا فعاليت مي نمايند ، در اين پژوهشكده تاريخي ، فرهنگي و اقتصادي كه ان شاء الله مركز ثقل اطلاعات تاريخ تجارت وبازرگاني خارجي ايران از دير باز تا كنون خواهد بودنيازشان را برآورده سازند.
در حال حاضر اين موزه به سه بخش مهم تقسيم مي شود :
الف ) اسناد با ارزش تاريخي كه از اواخر دوره قاجار تا عصر حاضر ادامه مي يابد وحاكي از سير تطور اداري گمرك در جايگاه تاريخي آن است .
ب ) نمايشگاه وسايل وملزومات اداري كه گمرك در فعاليت خود به نوعي از آنان استفاده مي نموده است از قبيل قپان يا باسكول ، ماشين تحرير ، گاو صندوق ، دستگاه اطفاء حريق وغيره .
ج ) نمايشگاه اشياء و مكشوفه قاچاق شامل دو بخش جاسازي ها ومواد مخدر واشياء هنري نفيس كه جزئي از ميراث فرهنگي كشور مي باشند.
مديريت سازمان با استقبال از افكار و انديشه اي نو در مسير تكامل وپيشرفت موزه اميدوار است تا با غناي هر چه بيشتر مجموعه گردآوري شده ضمن ارج نهادن به تلاش گذشتگان پاسخگوي نيازهاي رو به تزايد نسل حاضر وآينده باشد.


سابقه تاريخي گمرك
  • در دوره صفويه از سال 1674 ميلادي تا 223 سال بعد گمرك اجاره داده مي‌شده است
  • معروف‌ترين مقاطعه كار در دوره قاجاريه شخصي بنام كربلايي عباسعلي بوده است
  • سال 1282 هجري شمسي - ورود بلژيكي‌ها (مسيونوز) و وضع قوانين و مقررات براي وصول درآمد گمرك
  • سال 1312 هجري شمسي – خروج بلژيكي‌ها
  • سال 1335 هجري شمسي تاسيس وزارت گمركات و انحصارات
  • سال 1341 با ادغام وزارت بازرگاني با وزارت صنايع و تشكيل وزارت اقتصاد، گمرك جزء وزارت اقتصاد شد
  • سال 1350 تصويب قانون فعلي امور گمركي
  • سال 1351 تصويب آيين‌نامه آن
  • سال1375اجراي سيستم هماهنگ HS در گمرك
ابلاغ مصوبه مجلس در خصوص استفاده از لباس تهيه‌ شده از پارچه‌هاي وطني در ادارات دولتي از طرف رييس ايالتي گمركات خراسان بتاريخ 1302 هجري شمسي
امريه ميرزا كوچك خان به مستحفظين گمرك و اجازه دكتر حشمت جهت حمل مقدار يك هزار و سه پوط برنج مربوط به 1299 هجري شمسي
گزارشي از وضعيت صادرات استان خراسان تهيه ‌شده 21/12/1318
نمودار آماري صادرات و واردات ايران مربوط به سال 1305 شمسي

موزه گمرك ايران

نمونه اي ازموارد نگهداري شده در موزه گمرك

Copyright © 2010 The Islamic Republic of Iran Customs Administration - All rights reserved.