تجارت ، موتور محركه رشد اقتصادي در كشورهاي مختلف
جهان است كه در روند سرمايه گذاري ، ايجاد اشتغال و تورم زدائي تأثير مستقيم دارد
و در نهايت به رفاه بيشتر و استاندارد بالاتر زندگي مردم در جوامع مختلف مي انجامد
. در شرايط فعلي ، برنامه توسعه صادرات غير نفتي و به تعبيري جهش صادراتي در
سرلوحه برنامه هاي اقتصادي دولت قراردارد تا نهايتا افزايش صادرات كالاهاي غير
نفتي بتواند جايگزين صادرات بي رويه نفت گردد. جهش در صادرات غير نفتي در سومين
برنامه پنج ساله توسعه اقتصادي ، اجتماعي و فـــرهنگي كشــــــور (83 – 1379) محور
اصلي توسعه پايدار مي باشد و چنانچه اهداف اين برنامه در زمينه رشد صادرات كالاهاي
غير نفتي و خدمات تحقق پيدا كند,
اميد به دستيابي به سهم مناسب در اقتصاد و تجارت جهاني ، تقويت خواهد شد .
اهميت و نقش نهادها و فن آوري و انتشار و توزيع عادلانه آمار و اطلاعات در موفقيت
برنامه هاي اقتصادي توسعه اي كشورهاي پيشرفته ، واقعيتي انكار ناپذير است . آمار و
اطلاعات و بكارگيري آنها در برنامه ريزيها و سياستگزاريها يكي از عوامل بسيار مهم
در توسعه كشورها به شمار مي رود .
در واقع تدوين هيچ سياست و تدبير و ارزيابي مؤثر نتايج بكارگيري آن بدون داشتن
آمار و اطلاعات مربوطه چندان ممكن نيست . در بسياري از كشورهاي دنيا با درك اين
موضوع اطلاعات مقوله اي راهبردي و
اقتصاد جهان بشدت به نظام اطلاعاتي وابسته شده است . به عبارت بهتر بهره وري نظام
اطلاعاتي ، زير ساخت اقتصاد پويا و فعال بوده و سازمانها ، شركتها ، مراكز
بازرگاني و تجاري در اين اقتصادها وابستگي شديدي به آخرين اطلاعات پردازش شده و
تحولات آن دارند . ذكر اين نكته ضـروري است كه بهره وري بيشتر در اين زمينه
مستلــزم بهره گيري كارآمــد از سخت افـزار ، نرم افزار , دانش آماري و نيروي
انساني مجرب مي باشد . وجود گمركات مؤثر و كارا ، دولت را در اجراي سياست هاي ملي
و بين المللي كمك نموده و كشور را از طريق مبارزه با تقلب و داد و ستد غير قانوني
كالاهاي محدود و ممنوع حفاظت كرده و مي تواند يك جريان درآمدي با ثبات براي دولت
ايجاد نمايد . گمركات كارا اطلاعات آماري تجارت خارجي و مورد نياز برنامه ريزي
اقتصادي را تهيه و باعث تشويق تجارت بين المللي مي شود . كنفرانس توسعه وتجارت
سازمان ملــل متحد (UNCTAD)
باكمك مشاوران سازمان جهــاني (WCO)
به منظور يكسان سازي ، همگون نمودن و تسريع فعاليتهاي گمركي در كشورهاي درحال
توسعه ، نظام يكپارچه گمركي استاندارد شده آسيكودا را طراحي نموده است . اين نظام
به گونه اي است كه در نهايت ، ضمن كمك به اقتصاد كشورهاي درحال توسعه ، به ايجاد
يك گمرك روان كه بتواند خدمات مناسب به جامعه تجار و دولت ارائه دهد ، كمك مي
نمايد . همچنين ، با راه اندازي اين نظام , دولت روشهاي مؤثر كنترلي را در دست
دارد كه ضمن افزايش درآمد ، اطلاعات دقيق ، به هنگام و مؤثري جهت تصميم گيري هاي
اقتصادي در اختيار گذارد . همچنين تجار با ترخيص سريع كالاهاي خود ، گردش مالي و
كالايي سريعتري خواهند داشت كه اين منجر به درآمد بيشتر برايشان خواهد شد . گمرك
ايران مانند حس لامسه براي كشور ، با حساسيت ويژه اي ، بعنوان مرزبان اقتصادي نقش
كنترل مرزهاي اقتصادي كشور را به عهده دارد و در جهت بهينه كردن روشهاي انجام كار
خود از سال 1375 ، اقدام به اجراي نظام آسيكودا نموده است . سيستم خودكار مورد
استفاده در گمرك ايران (آسيكودا) علاوه بر تقليل تشريفات و افزايش سرعت عمليات
ترخيص كالا ، بستري مساعد جهت دسترسي به هنگام به جديدترين داده هاي آماري مربوط
به تجارت خارجي كشور از سوي مديران ، كارشناسان و پژوهشگران ذيربط فراهم آورده است
. مضافا اعمال اين سيستم در نزديك به نود درصد از عمليات گمركات اجرائي كشور ،
امكان تهيه گزارشهاي مقايسه اي و تحليلي در عرصه رويه هاي گوناگون گمركي را پديد
آورده و به صورت بالقوه توانائي برقراري ارتباطات دو و چند جانبه جهت مبادله
اطلاعات و انجام هماهنگي هاي لازم با ديگر مؤسسات و سازمانهاي ذيربط بخش عمومي
وخصوصي را دارا مي باشد . امكان بهره گيري از فنون مديريت ريسك در بازرسي فيزيكي
كالاهاي صادراتي و وارداتي با هدف تأمين حداقل دقت لازم جهت ترخيص كالاها از ديگر
فوايد اعمال و بهره گيري گسترده سيستم مذكور در گمرك ايران است .
اين نشريه كه در برگيرنده اطلاعات آماري مربوط به
بازرگاني خارجي جمهوري اسلامي ايران در سال 1381 شمسي است ، با استفاده از امكانات
سخت افزاري و نرم افزاري پيشرفته موجود در گمرك ايران در كوتاه ترين زمان ممكن ،
گردآوري ، طبقه بندي و پردازش شده است . اميد است اين اقدام گمرك ايران ضمن مساعدت
به تحقق شفافيت بيشتر در عرصه تجارت خارجي كشور ، منبع اطلاعاتي قابل اتكائي براي
تصميم گيران و ساير دست اندر كاران ذيربط فراهم آورده باشد . بديهي است كه دريافت
بازخورد اين مجموعه در بين استفاده كنندگان ، امكان افزايش تنوع و غناي مطالب
شماره هاي آتي اين مجموعه را براي گمرك ايران پديد خواهد آورد .بمنظور كمك و
دستيابي سريع محققان ودست اندر كاران امور اقتصادي به اقلام مبادلاتي با ساير
كشورهاي جهان وبا توجه به نقطه
نظرات ارائه شده در مورد سالنامه هاي منتشره سالهاي قبل در اين مجلد شرح كالا به
جدول شماره (5-1) كتاب سالنامه واردات وجدول (5-2) كتاب سالنامه صادرات اضافه
گرديده است . جداول مبادلات با گروه هاي اقتصادي ومنطقه اي در كتاب سالنامه واردات
، جدول شماره (23-1) كشورهاي عضــو كنفرانس اسلامي ، جـدول (24-1) كشورهاي عضـو
جامعه اقتصادي اروپا ، جدول (25-1) كشورهاي عضــو ECO
، جدول (26-1) كشورهاي CIS ، جدول (27-1) كشورهاي همجوار ، جدول
(28-1) شوراي همكاري خليج فارس اضافه شده است . در كتاب سالنامه صادرات نيز همين
جداول و با همين شماره ها اضافه
گرديده است با اين اختلاف كه اولين رقم سمت راست جداول با عدد 2 شروع شده است .
گمرك ايران باتوجه به ضرورت و جايگاه ويژه اطلاع رساني و به منظور دسترسي سريع
متقاضيان آمار به آخرين اطلاعات آماري ، اطلاعات جداول مهم اين سالنامه و سالهاي
گذشته را بر روي سايت اينترنت و اينترانت (امكان استفاده با شناسه و رمز عبور از
طريق DialUp) به
آدرس www.irica.org
قرار داده است .
مسعود كرباسيان
معاون وزير امور اقتصادي و دارائي و رئيس
كل گمرك ايران
تحليل مختصري از آمار بازرگاني خارجي ايران در سال 1381
تحليل بازرگاني خارجي ايران در سال 1381 به طور خلاصه تحت سه
عنوان، صادرات كالاهاي غير نفتي، وارداتكالا و تراز تجاري ذيلا ارائه ميشود.
الف) صادرات كالاهاي غير نفتي
به استناد آمارهاي قطعــي گمرك جمهـوري اسلامي ايران، در سال
1381 مقــــدار 4/13 ميليــون تن انواع كالاهاي غيرنفتــي به ارزش 4/36373
ميليارد ريال معادل 4/4608 ميليون دلار از طريق مبادي گمركات كشور به خارج
صادرگرديد. اين ارقام در مقايسه با دوره مشابه سال 1380، مبين اين واقعيت
است كه صادرات كالاهاي غير نفتي در سال1381 به لحاظ وزن 5/17 درصد كاهش و
به لحاظ ارزش 1/9 درصد افزايش داشته است. براساس تصميمات متخذه هيأت
محترم وزيران، كميت برنامهاي ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي كشور برايسال
1381 معادل 5288 ميليون دلار، پيش بيني و منظور گرديد. بدين ترتيب مقايسه
ارقام عملكردي ارزش صادراتكالاهاي غير نفتي با كميت برنامهاي گوياي اين
واقعيت است كه حدود 1/87 درصد از هدف برنامهاي تحقق يافته است.بدين
ترتيب ملاحظه ميشود بالاترين درصد تحقق هدف كمي ارزش صادرات كالاهاي غير
نفتي در طول سالهايبرنامه اول و دوم توسعه و سه سال سپري شده از برنامه
سوم توسعه كشور، در سال 1380 كه حدود 8/98 درصدبوده، به دست آمده است.
متوسط ارزش دلاري يك كيلوگرم كالاهاي صادراتي كشور در سال 1381 معادل 5/34
سنت بوده كه نسبت به رقم 05/26 سنت در سال 1380 حدود 4/32 درصد افزايش
داشته است. بالاترين
ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي سال 1381 برحسب قسمتهاي تعرفهاي سيستم
هماهنگ شده طبقهبندي كالاها (H.S) به
ترتيب مربوط به: قسمت يازدهم يعني مواد نساجي و مصنوعات از اين مواد با
16/20 درصدسهم از كل ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي، قسمت دوم تحت عنوان
محصولات نباتي با 19/19 درصد سهم،قسمت پنجم تحت عنوان محصولات معدني با
72/13 درصد سهم، قسمت پانزدهم تحت عنوان فلزات معمولي ومصنوعات آنها با
44/12 درصد سهم و قسمت ششم تحت عنوان محصولات صنايع شيميائي يا صنايع
وابسته بهآن با 59/11 درصد سهم از كل ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي ميباشد.
بررسيهاي بعمل آمده نشان ميدهد كه بيشترين ارزش صادرات كالاهاي غير
نفتي برحسب فصول تعرفهاي درسال 1381، با اولويتهاي مورد اشاره براي قسمتهاي
تعرفهاي، داراي سازگاري است. به نحوي كه عمدهترين فصلاز نظام تعرفهاي
در عمدهترين قسمت تعرفهاي قرار دارد. براين اساس ميتوان به فصل 8 تحت
عنوان ميوههايخوراكي، پوست مركبات با 68/14 درصد سهم از كل ارزش صادرات
غير نفتي اين دوره، فصل 57 تحت عنوان فرشو ساير كف پوشها از مو با 19/13
درصد، فصل 27 تحت عنوان سوختهاي معدني و روغنهاي معدني با 91/10
درصد، فصل 72 تحت عنوان چدن يا
آهن و فولاد با 81/5 درصد و فصل 29 تحت عنوان محصولات شيميائي آلي با 25/4
درصد سهم از كل ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي سال موصوف، اشاره نمود.
عناوين ده قلم از كدهاي تعرفهاي ذيل فصول طبقه بندي (H.S) كه داراي بيشترين سهم از مجموع ارزش صادراتكالاهاي
غير نفتي سال 1381 ميباشند به ترتيب شامل فرش دستبافت با 1/11 درصد سهم و به ارزش
صادراتي3/514 ميليون دلار، پسته و مغز پسته با 8/10 درصد و به ارزش 9/497
ميليون دلار، پروپان مايع شده
با 8/2 درصد و به ارزش 4/128 ميليون دلار، بوتان مايع شده با 1/2 درصد و به ارزش 3/96 ميليــون
دلار، آلومينيوم كارنشــده با 9/1
درصد و به ارزش 1/90 ميليون دلار، قير نفت با 8/1 درصد و به ارزش 2/84 ميليون دلار، كشمش با6/1 درصد و به ارزش 75 ميليون دلار،
شمش از آهن و فولاد غير ممزوج با
5/1 درصد و به ارزش 72 ميليون دلار، بنزن با 49/1 درصــد و به ارزش 5/68 ميليون دلار و محصولات تخت
نورد شده از آهن يا فولاد با 46/1
درصد سهم و به ارزش صادراتي 2/67 ميليون دلار ميباشند. ده قلم عمده
صادراتي در مجموع 55/36 درصد از كل ارزشصادرات كالاهاي غير نفتي سال مورد
بحث را به خود اختصاص دادهاند.
مقصد صادراتي فرش دستبافت ايران در سال 1381 حدود 101 كشور جهان
بوده كه بيشترين سهم نسبي از كلارزش صادرات اين كالا به ترتيب اهميت
به كشورهاي: ايالات متحده امريكا با 2/24 درصد، آلمان با 7/23 درصد، ايتاليا
با 5/10 درصد، امارات متحده عربي با 4/7 درصد، ژاپن با 5/4 درصد، سوئيس با
3/4 درصد، كانادا با 2/4 درصد، فرانسه با 8/2 درصد، عربستان سعودي با
7/1 درصد و لبنان با 7/1 درصد سهم، اختصاص دارد. بر ايناساس ملاحظه ميشود
85 درصد از كل ارزش صادرات فرش دستبافت ايران صرفا به ده كشور مذكور صادر
گرديده و سهم نسبي 91 كشور ديگر جهان كه در سال 1381 به آنها صادرات فرش
دستبافت داشتهايم، در مجموع 15درصد ميباشد. مقصد صادراتي پسته و مغز پسته، كه ارزش صادراتي آن در سال
1381 با 2/33 درصد رشد مواجه گرديد،حدود 77 كشور جهان بوده است. بيشترين سهم
نسبي در ارزش صادرات اين محصول به ترتيب مربوط بهكشورهاي امارات متحده
عربي با 6/38 درصد، آلمان با 5/17 درصد، هنگ كنگ با 1/11 درصد، فدراسيون
روسيه با1/5 درصد و اسپانيا با 5/3 درصد ميباشد. بدين ترتيب حدود 8/75 درصد از
كل ارزش صادرات پسته و مغز پستهكشور در سال 1381 به مقصد 5 كشور اصلي
مذكور صادر شده و سهم نسبي 72 كشور ديگر صرفا درحد 2/24 درصد ارزش صادراتي
اين محصول بوده است. در ارتباط با سومين محصول عمده صادراتي سال 1381
يعني پروپان مايع شده
نيز اشاره ميشود كه
مقصدصادراتي اين محصول 3 كشور ژاپن، چين و جمهوري كره بوده است. سهم نسبي ارزش صادراتي اين محصول بهكشور
ژاپن 1/91 درصد، چين 6 درصد و جمهوري كره 9/2 درصد بوده است. تركيب ارزش صادرات غير نفتي جمهوري
اسلامي ايران به 5 قاره جهان بدين نحو بوده است كه، حدود 3/72 درصد از كل
ارزش 4/4608 ميليون دلاري صادرات كالاهاي نفتي سال 1381 به قاره آسيا،
7/20 درصد به قاره اروپا،4 درصد به قاره آمريكا، 6/2 درصد به قاره آفريقا و
حدود 3/0 درصد ديگر آن را ارزش صادرات به قاره اقيانوسيهتشكيل ميدهد.
مقايسه اين ارقام با اطلاعات مربوط به ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي كشور
به قارههاي جهان درسال 1380 نشان ميدهد كه در سال 1381، به ترتيب
اولويت صادرات كالاهاي غير نفتي به قارههاي جهان ثابت باقيمانده ليكن
ارزش صادرات به قاره آسيا 5/14 درصد، قاره آفريقا 4/35 درصد، قاره آمريكا
حدود 2/19 درصد و قارهاقيانوسيه با 6/18 درصد افزايش مواجه و در مقابل ارزش
صادرات به قاره اروپا از نرخ كاهش 5/9 درصديبرخوردار شدهاند. ياد آور ميشويم
كه براساس تغييرات فوق، سهم نسبي ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي به قارههاي آمريكا،آفريقا، اقيانوسيه و به ويژه قاره
آسيا با افزايش و سهم نسبي قاره اروپا با كاهش مواجه شدهاند. صادرات كالاهاي غير نفتي ايران در طي سال مورد بحث
به كشورهاي عضو سازمان كنفرانس اسلامي به مقدار2/8 ميليون تن و به ارزش
46/2 ميليارد دلار معادل 5/53 درصد ارزش كل صادرات غير نفتي كشور بوده است.مقايسه
اين ارقام با سال قبل نشان از كاهش 1/12 درصدي در وزن و افزايش 7/21
درصدي در ارزش صادراتكالاهاي غير نفتي در سال 1381، دارد. ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي به كشورهاي عضو (ECO) كه در سال 1380 با كاهش 1/2 درصدي مواجهشده
بود، در سال 1381 با افزايش روبرو شد. زيرا در سال اخير مقدار 2 ميليون تن
كالا به ارزش 2/937 ميليون دلاربه اين گروه كشورها صادر گرديد كه در مقايسه
با سال 1380 به ترتيب از نرخهاي افزايش 1/4 درصدي و 5/23 درصدي در وزن و
ارزش صادراتي برخوردار شده است. همچنين ارزش صادرات به كشورهاي عضو جامعه
اقتصادي اروپا كه در سال 1380 كاهش 1/10 درصدي راتجربه نموده بود در سال
1381 نيز اين روند نزولي استمرار يافت. به نحوي كه در مجموع، طي سال اخير مقدار 4/631 هزار تن كالاي
غير نفتي به ارزش 9/700 ميليون دلار به اين گروه كشورها صادر گرديد كه در
مقايسه با سال گذشتهبا نرخهاي كاهش 7/41 درصدي و 8/7 درصدي به ترتيب در
وزن و ارزش صادراتي مواجه شده است. مقاصد صادراتي كالاهاي غير نفتي كشور كه در سال 1380 حدود 171
كشور جهان و تعداد معدودي مناطق آزاداقتصادي و تجاري كشورمان بود، در سال
1381 به 162 كشور و منطقه كاهش يافت. عمدهترين مقاصد صادراتيكالاهاي غير
نفتي طي سال مورد بحث به لحاظ برخورداري از بيشترين سهم در كل ارزش
صادرات غير نفتي ايندوره به ترتيب شامل كشورهاي: امارات متحــده عربي
با 3/16 درصد، آلمان 3/6 درصد، آذربايجان 4/5 درصد، ژاپن1/5 درصد، عراق 7/4 درصد، چين 3/4 درصد، هند 1/4 درصد،
ايتاليا 4/3 درصد، افغانستان 3/3 درصد و پاكستان با1/3 درصد سهم از كل ارزش
صادرات كالاهاي غير نفتي اين دوره ميباشند. مجموع سهم نسبي ارزش صادرات
كالاهاي غير نفتي ايران به ده كشور عمده مذكور، معادل 63 درصد است. از مجموع 4/13 ميليون تن كالاهاي غير نفتي صادره از
جمهوري اسلامي ايران در سال 1381، حدود 1/82 درصدآن به ارزش 9/2567 ميليون
دلار (معادل 5/54 درصد كل ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي) توسط كشتي، 16
درصدآن به ارزش 5/1476 ميليون دلار (معادل 6/31 درصد كل ارزش صادرات غير
نفتي) توسط كاميون، 18/0 درصد آنبه ارزش 8/389 ميليون دلار (معادل 3/8 درصد
كل ارزش صادرات غير نفتــي) توسط هواپيما و حـــدود 6/1 درصد ديگربه ارزش 8/173
ميليون دلار (معادل 6/3 درصد كل ارزش صادرات غير نفتي) توسط قطار، از ايران
به مقصدكشورهاي خريدار صادر شده است. بدين ترتيب با ارزشترين كالاها از
جنبه مقياس وزن واحد به ترتيب توسطهواپيما، قطار، كاميون و كشتي از مبادي
گمركات كشور به خارج حمل شدهاند. تركيب ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي
سال 1381 براساس گروههاي عمده كالايي نشان ميدهد كه حدود3/44 درصد از كل
ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي اين دوره معادل 6/2043 ميليون دلار را
صادرات كالاهايصنعتي، 4/21 درصد معادل 8/984 ميليون دلار را صادرات گروه
كالاهاي كشاورزي، 4/13 درصد معادل 619 ميليون دلار را ارزش صادرات فرش دستبافت و صنايع دستي، حدود 2/13 درصد معادل
9/610 ميليون دلار را ارزشصادرات محصولات معدني ميباشد. مبادي كالاهاي صادره از كشور در سال 1381
مشتمل بر 92 مبادي عمدتاً گمركي
و بازارچههاي مرزي كشوربوده است كه بيشترين سهم به لحاظ وزن و ارزش
مربوط به گمركات بندر امام خميني و شهيد رجائي ميباشد.برپايه آمارهاي
موجود 7/32 درصد از كل تناژ كالاهاي صادراتي كشور كه داراي ارزشي معادل
3/18 درصد كلارزش صادرات كالاهاي غير نفتي سال 1381 ميباشند از طريق گمرك
بندر امام خميني و حدود 1/25 درصد ديگر ازتناژ كالاهاي صادره كه سهمي معادل
8/17 درصد كل ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي را به خود اختصاص دادهانداز
طريق گمرك شهيد رجائي به مقصد كشورهاي خريدار حمل شده است. به بياني
ديگر 8/57 درصد كل مقدار و1/36 درصد كل ارزش كالاهاي غير نفتي صادراتي ايران
در سال 1381، از طريق دو گمرك مورد بحث به مقاصدمورد نظر صادر گرديده است.
ب) واردات كالاهاي غير نفتي
به استناد منابــع آماري گمرك جمهـوري اسلامي ايران، در سال
1381 مقدار 9/26 ميليون تن انواع كالاهاي موردنياز كشور به ارزش 6/172893
ميليارد ريال معادل 2/22275 ميليون دلار از طريق مبادي گمركات اجرائي و
تعدادياز مناطق آزاد تجاري و اقتصادي كشور به مقصد جمهوري اسلامي ايران
حمل شده است كه در مقايسه با وارداتسال قبل به لحاظ وزن 9/1 درصد كاهش
ولي از لحاظ ارزش 4/26 درصد افزايش داشته است.
متوسط قيمت يك كيلوگرم كالاي وارداتي به كشور كه در سال 1380
معادل 2/64 سنت بود، در سال 1381 با8/28 درصد افزايش به رقم 7/82 سنت
افزايش يافت. تجزيه و
تحليل آمار كالاهاي وارداتي برحسب قسمتهاي سيستم طبقه بندي هماهنگ شده
كالاها (H.S) در سال1381 نشان ميدهد كه،
بيشترين رقم مربوط به ارزش واردات كالاها به ترتيب مربوط به قسمت شانزدهم
تحت عنوانماشين آلات و وسايل مكانيكي، ادوات برقي، اجزاء و قطعات آنها،
دستگاههاي ضبط و پخش ... داراي سهم نسبي51/29 درصد كل ارزش واردات، قسمت
هفدهم تحت عنوان وسايط نقليه زميني، هوائي، آبي و تجهيزات ترابريمربوط به
آنها داراي سهم نسبي 09/16 درصد، قسمت پانزدهم تحت عنوان فلزات معمولي و
مصنوعات آنها با98/9 درصد سهم، قسمت ششم تحت عنوان محصولات صنايع شيميائي
يا صنايع وابسته به آن با 24/9 درصد وقسمت چهاردهم تحت عنوان مرواريد
طبيعي يا پرورده، سنگهاي گرانبها و... با 67/6 درصد سهم نسبي از كلارزش
واردات اين دوره، ميباشد. مقايسه ارزش كالاهاي وارداتي سال 1381 برحسب
97 فصل از سيستم (H.S) نيز نشان ميدهد كه ارزشواردات فصل 84 تحت عنوان راكتورهاي
هستهاي و ديگ بخار با 9/22 درصد سهم نسبي از كل ارزش واردات كالا،فصل 87
تحت عنوان وسايط نقليه زميني با 3/14 درصد سهم نسبي، فصل 71 تحت عنوان
مرواريد طبيعي ياپرورده، سنگهاي گرانبها و... با 67/6 درصد سهم، فصل 85 تحت
عنوان ماشين آلات و دستگاههاي برقي با 63/6 درصد و در رتبه پنجم اهميت فصل
72 نظام هماهنگ تحت عنوان چدن يا آهن آلات و فولاد با 1/6 درصد سهم نسبياز
كل ارزش واردات كشور به ترتيب به عنوان عمدهترين فصولي ميباشند كه در
قالب آن بيشترين ارزش واردات كالاطي سال 1381، صورت گرفته است.ده قلم
از عمدهترين اقلام وارداتي به كشور در سال 1381 برحسب برخورداري آنها از
بيشترين سهم در ارزشكل واردات، به ترتيب شامل: اجزاء و قطعات وسايط نقليه
با 41/9 درصد سهم، طلاي خام با 63/6 درصد، نفت وروغن حاصل از مواد قيري با
48/4 درصد، شاسيهاي موتوردار براي وسايط نقليه با 2 درصد، گندم با 69/1 درصد،
روغن خام سويا با 64/1 درصد، شمش از آهن و فولاد با 47/1 درصد، برنج سفيد شده
با 31/1 درصد،اجزاء و قطعات موتورهاي درونسوز با 16/1 درصد و كنورتر از نوعي كه
در متالوژي يا ريخته گري با 1 درصدسهم نسبي از مجــموع ارزش واردات سال
مورد بحث، ميباشند. لازم به ذكر است كه در مجموع ده قلم عمده وارداتيياد
شده حدود 53/36 درصد از كل وزن و 79/30 درصد كل ارزش واردات سال 1381 را به
خود اختصاص دادهاند. پيرامون سه قلم عمده كالاي وارداتي به كشور لازم به
توضيح است كه در سال 1381، كشور ما از 41 كشورجهان اقدام به واردات اجزاء
و قطعات وسايط نقليه نموده است. در اين ارتباط بيشترين سهم نسبي از كل
ارزشواردات اين محصول مربوط به كشور آلمان با 9/76 درصد، جمهوري كره3/6
درصد و سوئد با 9/4 درصد ميباشد. به عبارت ديگر 1/88 درصد كل ارزش اجزاء و
قطعات وسايط نقليه وارداتي در سال مورد بحث از مبدأ سه كشورياد شده و
باقيمانده معادل 9/11 درصد از 38 كشور ديگر جهان وارد شده است.جمهوري اسلامي
ايران در سال 1381 تحت كد تعرفه 12/7108 با عنوان واردات طلاي خام، فقط از
كشورسوئيس اقدام به واردات نموده است كه بر اين اساس ارزش واردات طلاي
خام معادل 1476 ميليون دلار يا 63/6 درصد از كل ارزش واردات صورت گرفته
است. همانگونه كه
اشاره شد واردات نفت و روغن حاصل از مواد قيري سومين قلم عمده وارداتي
به لحاظ اهميت درسال 1381 بوده كه مبدأ وارداتي آن 35 كشور جهان بوده است.
واردات اين كالا از كشور هند با 7/48 درصد، اماراتمتحده عربي با 5/18 درصد و
سنگاپور با 8/17 درصد ميباشد. به عبارت ديگر 85 درصد كل كالاي وارداتي ياد
شدهاز مبدأ سه كشور ياد شده و باقيمانده معادل 15 درصد از 32 كشور ديگر جهان
تأمين شده است. مبدأ واردات كالا به جمهوري اسلامي ايران، 106 كشور جهان
و 6 منطقه آزاد اقتصادي و تجاري كشور بودهاست كه از كل ارزش واردات سال موصوف، 3/57 درصد آن معادل 2/12773 ميليون دلار
از طريق كشورهاي واقع درقاره اروپا، 2/34 درصد معادل 1/7619 ميليون دلار از
كشورهاي قاره آسيا، 1/6 درصد معادل 6/1355 ميليون دلاراز قاره آمريكا، 7/1
درصد معادل 6/391 ميليون دلار از قـــاره اقيانوسيـه و 61/0 درصد ديگر معادل
6/135 ميليون دلاراز كشورهاي واقع در قاره آفريقا، وارد جمهوري اسلامي ايران
شده است. واردات كالا
توسط ايران از كشورهاي عضو سازمان كنفرانس اسلامي طي سال 1381 با برخورداري
از نرخرشد 4/48 درصدي و 1/27 درصدي به ترتيب به لحاظ وزن و ارزش نسبت به
سال قبل، طي دوره جاري به تناژ 5/7 ميليون تن و به ارزش وارداتي 4/3969
ميليون دلاري رسيد. لازم به ذكر است كه واردات ايران از اين گروه
كشورهادر سال 1380 نيز، نرخهاي رشد بالائي را تجربه نموده بود. طي سال
1381 واردات كالا از كشورهاي عضو (ECO) به مقدار 2/2 ميليون تن و به ارزش 9/837 ميليون دلاررسيد كه در
مقايسه با ارقام مشابه سال قبل به لحاظ وزن و ارزش به ترتيب با نرخهاي
رشد 7/25 درصدي و 17 درصدي مواجه گرديد. واردات ايران از كشورهاي عضو جامعه
اقتصادي اروپا با كاهش 8/25 درصدي به لحاظ وزن و افزايش 7/38 درصدي از حيث
ارزش به مقدار 3/2 ميليون تن و به ارزش 3/9097 ميليون دلاري رسيد. بدين
ترتيبروند افزايش ارزش واردات كالا از گروه كشورهاي مورد اشاره، طي سال
جاري نيز استمرار يافت. بررسي واردات كشور برحسب كشورهاي مبدأ در سال 1381
نشان ميدهد كه ارزش واردات از كشور آلمان با9/16 درصد سهم نسبي، امارات
متحده عربي با 7/9 درصد، سوئيس 9/8 درصد، ايتاليا 2/6 درصد، فرانسه با 9/5
درصد، چين با 7/4 درصد، جمهوري كره با 4 درصد، فدراسيون روسيه با 9/3 درصد،
برزيل با 8/3 درصد وانگلستان با 4/3 درصد سهم نسبي از كل ارزش واردات سال
مورد بحث به عنوان مهمترين شركاء تجاري ايران درزمينه واردات كالا محسوب
ميشوند كه در مجموع 4/67 درصد از كل ارزش واردات كشور از طريق 10 كشور
مذكورتأمين شده است و سهم نسبي ارزش واردات از طريق 102 كشور و منطقه
آزاد ديگر صرفاً در حد 6/32 درصد، ميباشد. تجزيه و تحليل تركيب واردات كشور
در سال 1381 گوياي اين واقعيت است كه 8/43 درصد كل ارزش وارداتكشور را
كالاهاي واسطهاي، 4/43 درصد آن را كالاهاي سرمايهاي و 8/12 درصد ديگر را
واردات كالاهاي مصرفيتشكيل ميدهند. لازم به ذكر است سهم نسبي كالاهاي
سرمايهاي در تركيب كل ارزش واردات طي سال جاري نسبتبه سال قبل به
زيان كاهش سهم نسبي دو گروه كالاهاي واسطهاي و مصرفي، دچار افزايش شده
است كه اين مسئلهيكي از نقاط قوت در عملكرد واردات كشور محسوب ميشود.
توضيح اينكه كالاهاي سرمايهاي وارده به كشور درسال 1381 به مقدار 3/977
هزار تن و به ارزش 7/9667 ميليون دلار بوده كه در مقايسه با ارقام مشابه
سال قبل بهلحاظ وزن و ارزش به ترتيب از نرخهاي رشد 6/29 درصدي و 6/35
درصدي برخوردار شده است. از مجموع 26/9 ميليون تن كالاي وارده به كشور،
93 درصد آن از طريق كشتي، 1/4 درصد از طريق كاميون، 8/2 درصد توسط قطار و
حدود 1/0 درصد ديگر آن از طريق هواپيما، حمل تركيبي و غيره وارد كشور شده
است. بهعبارت ديگر از مجموع 27/22 ميليارد دلار كالاي وارده به كشور، 57/68
درصد توسط كشتي، 68/15 درصد توسط هواپيما، 76/14 درصد توسط كاميون، 9/0 درصد
توسط قطار و بقيه توسط پست، حمل تركيبي و غيره وارد كشورشده است. بيشترين
حجم فعاليتهاي گمركي در امور واردات كالا به لحاظ بالاترين وزن و ارزش
كالاي وارداتي به ترتيبمربوط به گمرك بندر امام خميني و گمرك شهيد رجائي
ميباشد. برپايه آمارهاي موجود حدود 5/36 درصد از كلمقدار كالاهاي وارداتي كه
داراي ارزشي معادل 4/45 درصد مجموع ارزش واردات سال 1381 ميباشند، از
طريــق گمرك شهيد رجائي به داخل ترخيص شدهاند. همچنين 6/38 درصد كل وزن
كالاهاي وارده كه داراي ارزشــي برابر6/12 درصد مجموع ارزش واردات كشور بوده از طريق گمرك بندر امام
خميني وارد كشور شده است. به نحوي كه ميتوان گفت در مجموع 1/75 درصد كل
مقدار واردات كه ارزشي معادل 58 درصد كل ارزش واردات كشور را به خوداختصاص
دادهاند از طريق دو گمرك ياد شده به كشور وارد شدهاند. توضيح اينكه مبادي
ورودي كالاها به كشور درسال 1381 مشتمل بر 90 مبادي گمركي، بازارچه مرزي و
مناطق ويژه اقتصادي و آزاد تجاري بوده است.
ج) تراز بازرگاني خارجي بدون احتساب صادرات نفت و گاز و
خدمات
ارزش حجم مبادلات تجاري جمهوري اسلامي ايران در حوزه صادرات كالاهاي
غير نفتي و واردات كالا با اقتصادجهاني طي سال 1381 معادل 6/26883 ميليون
دلار بوده است كه در مقايسه با ارقام مشابه سال قبل از رشدي معادل23
درصد برخوردار گرديده است. بررسيهاي بعمل آمده نشان ميدهد كه بيشترين
حجم مبادلات تجاري كشور بهترتيب با كشور آلمان به ارزش 07/4 ميليارد دلار،
امارات متحده عربي به ارزش 9/2 ميليارد دلار و سوئيس 02/2 ميليارد دلار صورت
پذيرفته است. توضيح اينكه حجم مبادلات ايران با سه كشور عمده مورد اشاره
طي سال 1381نسبت به سال قبل به ترتيب با نرخهاي رشد 92 درصدي، 75/27
درصدي و 338 درصدي مواجه شده است. تراز بازرگاني خارجي كشور بدون احتساب
صادرات نفت و گاز و خدمات در سال 1381 با كسري معادل8/17666 ميليون دلار
روبرو شد كه نسبت به رقم كسري سال 1380 از رشد 8/31 درصدي برخوردار گرديد. بررسي تراز بازرگاني خارجي (بدون نفت و گاز و خدمات)
ايران با 171 كشور و منطقه تجاري نشان ميدهد كهكشور ما طي سال 1381 با 98
كشور داراي تراز مثبت تجاري و با 73 كشور ديگر داراي تراز منفي تجاري بوده است.بيشترين رقم
مربوط به ارزش كسري تراز تجاري (بازرگاني) به ترتيب مربوط به كشور آلمان
با كسري معادل5/3488 ميليون دلار، كشور سوئيس با 3/1960 ميليون دلار، امارات
متحده عربي با 3/1398 ميليون دلار، فرانسه با9/1282 ميليون دلار و با كشور
ايتاليا با 1/1232 ميليون دلار، ميباشد. به بياني ديگر حدود 53 درصد كل رقم
مربوط به كسري تراز بازرگاني كشور در سال 1381 مرتبط با مجموع كسري
ناشي از 5 كشور فوق الذكر ميباشد. همچنين در بين كشورهائي كه در سال 1381 جمهوري اسلامي ايران
با آنها داراي مازاد تراز تجاري بوده،بيشترين رقم مازاد به ترتيب مربوط به
كشور آذربايجان با رقم مازاد 9/224 ميليون دلار، عراق با 6/199 ميليون
دلار،افغانستان با 6/149 ميليون دلار، كويت 3/121 ميليون دلار، تركمنستان با
3/69 ميليون دلار، ايالات متحده آمريكا با64 ميليون دلار، پاكستان با 9/53
ميليون دلار، تاجيكستان با 8/52 ميليون دلار، هنگ كنك با 1/51 ميليون دلار،
سوريه با 2/28 ميليون دلار و سودان با 6/22 ميليون دلار بوده است. مقايسه
ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي كشورمان به كشورهاي عضو سازمان كنفرانس
اسلامي با ارزشواردات ايران از آنها در سال 1381 نشان ميدهد كه رقم كسري
تراز بازرگاني با 36 درصد رشد نسبت به سال 1380به 5/1 ميليارد دلار افزايش
يافته، همچنين رقم كسري تراز بازرگاني ايران با گروه كشورهاي عضو جامعه
اقتصادياروپا نيز در سال 1381 به حدود 4/8 ميليارد دلار رسيد كه در مقايسه با
رقم كسري سال قبل افزايشي معادل 8/44 درصد را به دنبال داشته است. بدين
ترتيب ميتوان گفت حداقل طي پنج سال اخير رابطه تجاري ايران بدون در
نظرگرفتن صادرات نفت و گاز و خدمات با دو گروه كشورهاي مورد اشاره همواره
با شرايط كسري روبرو شده است. تراز تجاري ايران طي سال مورد بحث با گروه
كشورهاي عضو (ECO) با مازادي
معادل 3/99 ميليون دلارمواجه گرديد كه نسبت به رقم مازاد سال قبل رشدي
معادل 6/133 درصد را نشان ميدهد. توضيح اينكه تراز تجاريايران با كشورهاي
عضو (ECO) حداقل طي
پنج سال اخير همواره با مازاد روبرو شده است. رابطه مبادله كالايي كشور با كشورهاي طرف تجاري (بدون احتساب صادرات نفت و گاز) از 405/0 در سال1380 به
417/0 در سال 1381 افزايش يافته كه حاكي از تغيير رابطه مبادله كالايي به
سود ايران در سال 1381 نسبتبه سال 1380 ميباشد. بر اساس ارقام اين جدول
متوسط قيمت يك كيلو كالاي صادراتي غير نفتي در سال 1381حدود 5/34 سنت و
متوسط قيمت يك كيلو كالاي وارداتي 7/82 سنت بوده است.در سال 1381 رابطه
مبادله كالاييايران با 39 كشور بزرگتر از يك و با 64 كشور كمتر از يك ميباشد.اين موضوع حاكي از آن است كه در مبادلات تجاري
ايران با 39 كشور متوسط ارزش يك كيلو كالاي صادراتيغير نفتي بيشتر از متوسط
ارزش يك كيلو كالاي وارداتي و با 64 كشور ديگر، ارزش يك كيلو كالاي صادراتي
غيرنفتي كمتر از ارزش يك كيلو كالاي وارداتي بوده است .مطابق ارقام اين
جدول رابطه مبادله كالايي كشور با كشورهايعمده طرف تجاري آلمان، امارات
متحده عربي، ايتاليا، چين، ژاپن و كره كمتر از يك (به نفع اين كشورها) و
باكشورهاي نظير آرژانتين، اروگوئه، برزيل، گويان و لبنان بزرگتر از يك (به
نفع ايران) بوده است.