پيشگفتار
اطلاعات وآمارهاي ترانزيت مي تواند وضعيت كشور در ترانزيت
منطقه وظرفيت بالقوه آن را نشان دهد . بررسي وزن وارزش ونوع كالاهاي ترانزيتي ورشد
آنها مي تواند بيانگر بهبود موقعيت اقتصادي كشورهاي مقصد وضرورت ايجاد تمهيدات
وبازاريابي براي ارائه كالاهاي كشور به اين كشورها باشد. با استفاده از آمارهاي
ترانزيت خارجي وبا ارائه برنامه ريزيها و سياستهاي اصولي مي توان مبادلات بين
المللي كشور و درآمدهاي ناشـي از آن را افزايش وبا تبديل راههـاي كشور به
شاهراههـاي تجـاري بين المللي , تجارت خارجي كشور را رونق وبه افزايش صادرات , توليد , اشتغال و رشد
صنعت توريسم كمك نمود . با بهبود ارائه خدمات انتقال كالا از مسيرهاي جاده اي ,
ريلي , حمل ونقل دريائي مي توان سهم بيشتري از واردات كشورهاي همسايه را از طريق
خاك كشور بدست آورد.از سال 1377 نظام آماري ترانزيت خارجي
وكارنه تير در دفتر آمار وخدمات ماشيني گمرك ايران طراحي وبه صورت ماهيانه براساس
, گمرك مبدأ , گمرك مقصد, نوع ترانزيت ونوع كالا براسـاس وزن وارزش از گمركات
اجرائي جمع آوري وبا ثبت آن در سيستم مذكور گزارش مقايسه اي براي آن ارائه مي شد . از سال 1379
با توجه به نيازسنجي عمومي , آمار ترانزيت براساس اطلاعات مربوط به كشورهاي مبدأ
ومقصد نيز ثبت گرديد.گمرك ايران با مطالعه , طراحي واجراي طرح رديابي ترانزيت
وايمن سازي تير , انعقاد قرارداد ذخيره سازي موقت فرآورده هاي نفتي ترانزيتي ,
انعقاد قرارداد با شركت هاي مختلف بيمه براي تضمين كالاهاي ترانزيتي , افزايش
گمركات مجاز به فعاليت در امر ترانزيت وارائه اطلاعات به موقع به گمركات اجرائي ,
گامهاي مهم واستراتژيك در راستاي بهبود عمليات ترانزيت خارجي كشور برداشته است .
گمرك ايران همچنين با تهيه وارسال دستورالعمل هاي مختلف در زمينه ساده سازي وشفاف
سازي عمليات ترانزيت به گمركات اجرائي , معرفي كارنه هاي جديد تير , پذيرش چند
عنوان از عناوين كلـي اظهــارنامه هاي ترانزيتي , تفويض اختيــار به گمركات ,
تصميم گيري در خصوص كالاهاي ترانزيتي به منظور جلوگيري از متروكه شدن آنها , تعيين
مدت دقيق عبور كالاهاي ترانزيتي ومكانيزه نمودن عمليات گمركي ترانزيت در گمركات
عمده ويكسان سازي عمليات گمركي , اقدام به تسهيل , روان سازي وسرعت انجام امور
ترانزيت كشور نموده است . در بهبود وضعيت ترانزيت كشور سازمانهاي گوناگون از جمله
وزارت راه وترابري, سازمان حمل ونقل وپايانه ها , راه آهن جمهوري اسلامي ايران ,
سازمان بنادر وكشتيراني ونيروي انتظامي نقش اساسي داشته اند .تلاشهاي معاون حقوقي
ومعاون طرح وبرنامه واداره كل ترانزيت ودفتر آمار وخدمات ماشيني در روان سازي ,
مكانيزه نمودن وتسريع عمليات ترانزيت وكاركنان زحمتكش در گمركات اجرائي در
بكارگيري رويـه هاي مذكور وپشتيباني ساير ادارات و واحدها كه موجب تسهيل وتسريع
ترانزيت خارجي شده شايسته تشكر وقدرداني است . همكاري صميمانه كليه دست اندركاران تهيه وچاپ اين آمار در
گمركات اجرائي واداره كل خدمات وتداركات آقاي صيدي ودفتر آمار وخدمات ماشيني به
خصوص همكاران سركار خانم فيروزه خيالي , آقاي كاخكي و خانم ژاله مدني كه در اين زمينه فعال وپيگير بودند
شايسته تقدير است
. در اينجا لازم مي داند توجه كاربران محترم را به توضيحات ذيل جهت استفاده بهتر
از اين سالنامه جلب نمايد.
تعاريف
عملياتي :
-
وزن
كالا براساس وزن ناخالص (با بسته بندي) مي باشد.
-
مبناي
ارزش دلاري , نرخ رسمي كشور بر مبناي هر دلار 7924 ريال است .
-
كشور
مبدأ , اولين كشوري است كه ترانزيت از آنجا صورت گرفته است .
-
كشور
مقصد , آخرين كشوري كه كالاي ترانزيتي در آنجا ترخيص وتخليه مي گردد.
-
گمرك
مبدأ , اولين گمركي است كه كالاي ترانزيتي از آنجا وارد كشور مي گردد.
-
گمرك
مقصد , آخرين گمركي كه كالاي ترانزيتي از آن گمرك از كشور خارج مي گردد.
اميد است مجموعه حاضر مورد استفاده مديران
, كارشناسان , تجار وپژوهشگران اقتصادي وبازرگاني خارجي قرار گيرد ومنشاء اثر بخش در
برنامه ريزي وتوسعه ترانزيت كشور باشد. اميدواريم با دريافت نظرات وپيشنهادات
صاحبنظران زير بخش ترانزيت بتوانيم نسبت به رفع نقايص اين مجموعه اقدام كنيم .
مسعود كرباسيان
رئيس كل گمرك ايران
در سال 1381 بالغ بر 3/ 4 ميليون تن
كالا به ارزش 7/68332 ميليارد ريال معادل 5/8623 ميليون دلار از كشورترانزيت
انجام شده است. ارزش كالايي ترانزيت معادل 95/1 برابر صادرات غيرنفتي
كشور و 7/40 درصد واردات كل كشــور در سال 1381 ميباشد. ارقام ترانزيت
كالا در سال 1381 در مقايسه با ارقام مشابه سال 1380 حاكي از افزايش 2/79
درصدي در وزن و 16 درصدي در ارزش ميباشد. اين آمار و ارقام حاكي از
اهميت ترانزيت خارجي كالا بوده ودولت ميتواند با سياستگزاري جديد و
تسهيل ترانزيت خارجي
علاوه بر رونق ترانزيت به افزايش درآمدهاي باثبات خارجي حاصل از ترانزيت
نيز كمك نمايد. ترانزيت كالا وكارنه تير در سال 1381 بدون احتساب ترانزيت
سوخت بالغ بر 4/2994 هزار تن و بــــــه ارزش 8/8601 ميليون دلار بوده كه
نسبت به ارقام مشابه سال 1380 از افزايش 3/47 درصدي در وزن و 7/17 درصدي
در ارزش برخوردار شده است. اين آمار وارقام حاكي از آن است كه ترانزيت
سوخت در سال 1381، حدود 4/30 درصد وزن و 6/2 درصد از ارزش كل ترانزيت كالا و
كارنه تير را به خود اختصاص داده است. ارقام مذكور در سال 1380 به ترتيب
4/16 و 6/2 درصد بوده است. در سال 1381 حدود 8/6 درصد از
وزن و ارزش كالاهاي ترانزيت شده در قالب كارنه تير ترانزيت شده كه نسبت
به ارقام مشابه سال 1380 از افزايش 1/136 درصدي در وزن و 4/597 درصدي در ارزش
برخوردار شده است. در سال 1381 ترانزيت غير كارنه تير مواد غذايي بالغ بر
7/693 هزار تن و به ارزش 3/748 ميليون دلار بوده كه اين ميزان معادل 8/14
درصد وزن و 6/8 درصد ارزش ترانزيت كشور بوده است. اين درصدها در سال 1380
به ترتيب 6/27 و 3/12 درصد بوده است. در سال 1381 ترانزيت خودرو 5/3 درصد
وزن و 1/14 درصد ارزش و كالاهاي متفرقه 3/44 درصد وزن و 6/67 درصد ارزش
ترانزيت كشور را به خود اختصاص دادهاند
بررسي تعداد و ارزش ترانزيت خودرو در
سال 1381 نشان ميدهد كه علي رغم افزايش ارزش خودروهاي ترانزيتي نسبت به
ارقام مشابه سال 1380 متوسط ارزش هر خودرو كاهش يافته است به طوري كه
ارزش هر خودرو ترانزيتي در سال 1381 به طور متوسط 6/12 هزار دلار بوده كه
نسبت به ارقام مشابه سال قبل از كاهش 7/22 درصدي برخوردار شده است.
تعداد خودروهاي ترانزيتي غيركارنهتير در سال 1381 حدود 80 برابر تعدادخودروهاي
ترانزيتي به روش كارنه تير بوده است.در سال 1381 از نظر وزنـي
بيشترين افزايش نسبت به سال 1380 مربوط به ترانزيت سوخت با 4/230 درصد و
از نظر ارزشي بيشترين افزايش مربوط به ترانزيت خودرو با 5/870 درصد بوده است.
1 .
ترانزيت خارجي و كارنه تير به تفكيك گمركات ورودي
در سال 1381 گمرك شهيد رجائي با اختصاص
8/44366 ميليارد ريال و 9/64 درصد از ارزش ترانزيت و كارنه تير كشور به خود
بيشترين سهم را داشته است. گمرك سرخس با اختصاص 6222 ميليــارد ريال و 1/9
درصد ازترانزيت كـل كشور رتبه دوم و گمرك بازرگان با 6/5244 ميليارد ريال و
7/7 درصد رتبه سوم را كسب كردهاند.ارزش كالاهاي ترانزيتي از گمركات ورودي
مذكور در سال 1381 نسبت به ارقام مشابه سال 1380 به ترتيب 8/427 ، 8/393 و
330 درصد رشد داشته است. در سال 1380 گمركات شهيد رجائي، سرخس و بازرگان به
ترتيب با اختصاص 4/64 ، 7/9 و 3/9 درصد از ارزش كالاهاي ترانزيتي ورودي به
خود رتبه اول تا سوم را در بين گمركات ورودي داشتهاند. در سال 1381 گمرك شهيد رجائي
با اختصاص 1359 هزار تن و 5/31 درصد از وزن كالاهاي ترانزيتي رتبه اول،
گمرك نوشهر با 5/1285 هزارتن و 6/24 درصد رتبه دوم وگمرك سرخس با 3/663
هزارتن و 6/15 درصد رتبه سوم را به خود اختصاص دادهاند. وزن كالاهاي
ترانزيتي از گمركات ورودي مذكور در سال 1381 نسبت به ارقام مشابه سال
1380 به ترتيب 7/41 ، 8/36 و 1/52 درصد افزايش داشته است. در سال 1380
گمركــات شهيدرجـائي، سرخس و بازرگان به ترتيب با اختصاص 5/39 ، 9/17 و
9/12 درصد از وزن كالاهاي ترانزيتي ورودي به كشور رتبه اول تا سوم را
داشتهاند.
در سال 1381 گمرك دوغارون با اختصاص
31008 ميليارد ريال و 4/45 درصد از ارزش ترانزيت و كارنه تير كشور به خود
بيشترين سهم را داشته است. گمرك شهيد رجائي با اختصاص 1/7504 ميليارد ريال
و 11 درصد و گمرك آستارا نيز با اختصاص 7/6006 ميليارد ريال و 8/8 درصد
از ارزش ترانزيت و كارنه تير كشور به خودرتبه دوم وسوم را كسب كردهاند.
ارزش كالاهاي ترانزيتي از گمركات مذكور در سال 1381 نسبت به ارقام مشابه سال
1380 به ترتيب 558 ، 8/371 و 1/376 درصد افزايش داشته است.طي
دوره مذكور گمرك شهيد رجائي با اختصاص 3/1090 هزارتن و 3/25 درصد و گمرك
دوغارون با اختصاص 1/784 هزارتن و 2/18 درصد و گمرك خارك با اختصاص 5/578
هزارتن و 4/13 درصد از وزن كالاهاي ترانزيتي رتبه اول تا سوم را به خود
اختصاص دادهاند. وزن كالاهاي ترانزيتي از گمركات خروجي مذكوردر سال 1381
نسبت به ارقام مشابه سال 1380 به ترتيب 3/85 ، 9/62 و 8/397 درصد تغيير
داشته است. در سال1380 گمرك شهيد رجائي، دوغارون و سرخس با اختصاص 2/24 ،
2/19 و 4/13 درصد از وزن كالاهاي ترانزيتي خروجي به خود رتبه اول تا سوم را
داشتهاند. در سال 1381 كاهش 3/13 درصدي وزن كالاهاي ترانزيتي خروجي از
گمرك سرخس ورشد 399 درصدي وزن اين كالاها از گمرك خارك باعث شده تا در
سال 1381 گمرك خارك سومين گمرك خروجي كالاهاي ترانزيتي از كشور باشد.
3 .
ترانزيت خارجي و كارنه تير برحسب كشورهاي مبدأ
در سال 1381، كشور امارات متحده عربي
با اختصاص 8/27148 ميليارد ريال و 7/39 درصد از ارزش كالاهاي ترانزيتي در بين
كشورهاي مبدأ رتبه اول را بدست آورده است. سهم عمده امارات متحده عربي
در ترانزيت كالاها ناشي از فعاليت بندر آزاد جبل علي در اين كشور وتبديل
شدن امارات متحده عربي به دپوي كالاهاي آسياي جنوب شرقي و آسياي ميانه
ميباشد. در صورت ايجاد شرايط مناسب در بنادر جنوبي كشور اينگونه كالاها
مستقيما از اين بنادر مسير خود طي خواهند نمود و منافع ناشي از آن عايد كشور
خواهد شد. كشور چين با اختصاص 7/7072 ميليارد ريال
يا 3/10 درصد از ارزش رتبه دوم و كشور ازبكستان با اختصاص 5/5535 ميليارد
ريال يا 1/8 درصد از ارزش رتبه سوم را بدست آورده است. ارزش كالاهاي
ترانزيتي از كشورهاي مبدأ مذكور در سال 1381 نسبت به ارقام مشابه سال 1380
به ترتيب 476 ، 7/532 و 7/429 درصد رشد داشته است. اين در حالي است كه در
سال1380 كشورهاي كره جنوبي وچين به ترتيب با اختصاص 1/10 و 6/8 درصد از
ارزش كالاهاي ترانزيتي ورودي به خود رتبه دوم و سوم را داشتهاند.در
دوره مذكور كشورهاي تركمنستان با 8/982 هزار تن يا 8/22 درصد، امارات متحده
عربي با 7/871 هزارتن يا 2/20 درصد و قزاقستان با 5/491 هزار تن يا 4/11 درصد
از وزن كالاهاي ترانزيتي رتبه اول تا سوم را در بين كشورهاي مبدأ بخود
اختصاص دادهاند. وزن كالاهاي ترانزيتي از كشورهاي مبدأ مذكور در سال 1381
به ترتيباز افزايش 5/123 ، 63 و 2144 درصدي نسبت به ارقام مشابه سال 1380
برخوردار شده است.
4 .
ترانزيت خارجي و كارنه تير برحسب كشورهاي مقصد
در سال 1381 كشور افغانستان با اختصاص
8/31947 ميليارد ريال يا 7/46 درصد از ارزش كالاهاي ترانزيتي به خود بيشترين
سهم را داشته است. در اين دوره كشور امارات متحده عربي با اختصاص 7483
ميليارد ريال يا 9/10 درصد از ارزش رتبه دوم و آذربايجان با
6643 ميليارد ريال يا 7/9 درصد رتبه سوم را در بين كشورهاي مقصد كالاهاي
ترانزيتي كشور داشته است. ارزش كالاهاي ترانزيتي به كشورهاي مقصد مذكور در
سال 1381 نسبت به ارقام مشابه سال 1380 به ترتيب 8/551 ، 8/395 و 354 درصد
افزايش داشته است.در طي دوره مورد بررسي كشور امارات
متحده عربي با 1786 هزار تن يا 5/41 درصد از وزن كالاهاي ترانزيتي كشورهاي
مقصد را به خود اختصاص داده و رتبه اول را بدست آورده است. كشور افغانستان
با 5/842 هزار تن يا 5/19 درصد و آذربايجان با 3/437 هزار تن يا 1/10 درصد از
وزن كالاهاي ترانزيتي رتبه دوم وسوم رابه خود اختصاص دادهاند. وزن
كالاهاي ترانزيتي به كشورهاي مقصد مذكور در سال 1381 نسبت به ارقام مشابهسال
1380 به ترتيب 9/148 ، 2/42 و 5/19 درصد افزايش داشته است. در سال 1380 نيز
كشورهاي مذكور رتبههاي اول تا سوم را از لحاظ وزني در بين كشورهاي مقصد
كالاهاي ترانزيتي كسب كرده بودند.
در سال 1381 بيشترين وزن و ارزش
ترانزيت مواد غذايي به ترتيب از كشورهاي امارات متحده عربي با 8/28 درصد
از وزن و 6/29 درصد از ارزش، تركيه با 2/12 درصد از وزن و 1/9 درصد از ارزش و
مالزي با 5/9 درصد از وزن و كنيا با 1/11 درصد از ارزش، وارد ايران شده است. بيشترين
وزن خودروهاي ترانزيتي در سال 1381 به ترتيب با 6/56 ، 5/15 و 5/12 درصد از
كشورهاي مبدأ امارات متحده عربي، ژاپن و آلمان و بيشترين ارزش خودروهاي
ترانزيتي نيز به ترتيب با 4/61 ، 1/17 و 13 درصد از كشورهاي مبدأ امارات
متحده عربي، آلمان و ژاپن وارد كشور شده است.در سال 1381 بيشترين وزن
كالاهاي متفرقه ترانزيتي به ترتيب با 3/26 ، 2/18 و 6/11 درصد از كشورهاي
مبدأ امارات متحده عربي، ازبكستان و تركمنستان وارد كشور شده است. در اين
سال بيشترين ارزش كالاهاي متفرقه ترانزيتي به ترتيب از كشورهاي مبـدأ
امارات متحده عربي، چين و ازبكستان با 8/37 ، 8/13 و 4/10 درصد وارد ايران
شده است.در سال 1381 از كشور تركمنستان 5/55 درصد از وزن و 2/48
درصد از ارزش ترانزيت سوخت و پس از آن با 9/36 درصد از وزن و 5/31 درصد از
ارزش ترانزيت سوخت از كشور قزاقستان وارد ايران شده است. در سال 1381
ازبكستان با اختصاص 3/5 درصـد از وزن ترانزيت سوخت از لحاظ وزني و امارات
متحـده عربي با 1/13 درصد از ارزش ترانزيت سوخت از لحاظ ارزشي رتبه سوم را
در بين كشورهاي مبدأ ترانزيت كننده سوخت كسب كردهاند.
6 .
ترانزيت خارجي و كارنه تير گروههاي مختلف كالايي برحسب گمركات ورودي
در سال 1381 بيشترين وزن و ارزش مواد
غذايي ترانزيتي به ترتيب از گمركات شهيد رجائي با 8/51 درصد ازوزن و 1/62
درصد از ارزش، شهيد باهنر با 9/12 درصد از وزن و 3/12 درصد از ارزش و بازرگان
با 2/11 درصد از وزن و 6/8 درصد از ارزش وارد كشور شده است. بيشترين
وزن خودروهاي ترانزيتي به ترتيب با 7/53 ، 7/14 و 3/14 درصد از گمركات شهيد
رجائي، بازرگان و شهيد باهنر و بيشترين ارزش خودروهاي ترانزيتي ورودي نيز
به ترتيب با 7/61 ، 1/14 و 7/16 درصد از گمركات شهيد رجائي ، شهيد باهنر و
بازرگان وارد كشور شده است. در سال 1381 بيشترين وزن كالاهاي
متفرقه ترانزيتي با 2/42 ، 9/19 و 11 درصد به ترتيب از گمركات شهيد رجائي،
سرخس و بازرگان وارد كشور شده است. همچنين بيشترين ارزش كالاهاي متفرقه
ترانزيتي با 68 ، 4/11 و 6/6 درصد نيز به ترتيب از سه گمرك مذكور وارد كشور
شده است. در سال 1381 بيشترين ميزان ترانزيت سوخت از گمرك نوشهر
با 5/80 درصد از وزن و 5/68 درصد از ارزش و پس از آن به ترتيب از گمـركات
سرخس با 4/16 درصد از وزن و 4/15 درصد از ارزش و شهيد رجائي با 1/7 درصد از
ارزش و شهيد باهنر با 7/6 درصد از ارزش وارد كشور شده است.
در سال 1381 بيشترين وزن و ارزش مواد
غـذايي ترانزيتــي وارد شده به كشور به ترتيب با 32 و 7/37 درصد ازگمرك
دوغارون به خارج از كشور ترانزيت شده است. پس از گمرك دوغارون، گمرك
آستارا با اختصاص 2/19 درصد از وزن و4/13 درصد از ارزش و گمرك سرخس با 3/13
درصد از وزن و 1/13 درصد از ارزش مواد غذايي ترانزيتي خروجي از كشور رتبههاي
دوم وسوم را در بين گمركات خروجي كشور بدست آوردهاند. بيشترين وزن خودروهاي
ترانزيتي خروجي به ترتيب با 3/77 ، 1/8 و 1/ 4 درصد مربوط به گمركات دوغارون
، بيله سوار و سرخس و بيشترين ارزش خودروهاي ترانزيتي خروجي به ترتيب
مربوط به گمركات دوغارون با 6/81 ، سرخس با 1/ 4 و آستارا با 4/3 درصد بوده
است. در سال 1381 بيشترين وزن كالاهاي متفرقه ترانزيتي وارد
شده به كشور به ترتيب با 1/23 ، 1/20 و 9/9 درصد از گمركات شهيد رجائي،
دوغارون و بازرگان از كشور خارج شده است. بيشترين ارزش كالاهاي متفرقه ترانزيتي
وارد شده به كشور به ترتيب از گمركــات دوغارون با 8/40 ، شهيد رجائي با
2/13 و آستارا با 4/9 درصد خارج شده است. در سال 1381 بيشترين وزن
ترانزيت سوخت وارد شده به ترتيب با 9/43 ، 9/43 و 5/5 درصد از گمركات شهيد
رجائي، خارك و بندر امام خميني از كشور خارج شده است. همچنين بيشترين
ارزش ترانزيت سوخت به ترتيب با 9/37 ، 8/36 و 4/6 درصد از گمركات شهيد رجائي،
خارك و دوغارون از كشور خارج شده است.
8.
ترانزيت خارجي و كارنه تير گروههاي مختلف كالايي برحسب كشورهاي مقصد
در سال 1381 حدود 2/38 درصد از وزن و
4/43 درصد از ارزش مواد غذايي ترانزيت شده به داخل كشور از كشورهاي مختلف
به مقصد افغانستان ترانزيت شده است. در اين سال حدود 9/23 درصد از وزن و
9/17 درصد از ارزش مواد غذايي به مقصد آذربايجان و حدود 7 درصد از وزن و 2/6
درصد از ارزش مواد غذايي ترانزيتي به مقصد تركمنستان ترانزيت شده است. در
سال 1381 حدود 7/77 درصد از وزن و 1/82 درصد از ارزش خودروهاي ترانزيتي به
مقصد افغانستان ترانزيت شده است. در اين سال به ترتيب 4/10 و 1/6 درصد از
وزن خودروهاي ترانزيتي به مقصد آذربايجان و تركمنستان و 3/6 و 2/6 درصد از
ارزش خودروهاي ترانزيتي خروجي به ترتيب به مقصد تركمنستان و آذربايجان
بوده است. در سال 1381 به ترتيب حدود 9/24 ، 8/20 و 8/11 درصد از وزن
كالاهاي متفرقه ترانزيتي به مقصد كشورهاي امارات متحده عربي ، افغانستان
وآذربايجان ترانزيت شده است. همچنين كشورهاي افغانستان با اختصاص 8/41
درصد، امارات متحده عربي با 7/11 و آذربايجان با 6/9 درصد از ارزش كالاهاي
متفرقه ترانزيتي مقصد به خود رتبه اول تا سوم را كسب كردهاند. در
سال 1381 به ترتيب 8/93 ، 2 و 8/1 درصد از وزن سوخت ترانزيتي به كشورهاي
مقصد امارات متحده عربي ، ارمنستان و تركيه و 4/2 درصد به مقصد ساير كشورها
ترانزيت شده است. در اين سال بيشترين ارزش سوخت ترانزيتي وارد شده به
ترتيب با 9/79 ، 2/7 و 7/2 به مقصد كشورهاي امارات متحده عربي ، افغانستان
، ارمنستان ترانزيت شده است.